Shilajit: het verhaal

In de Himalaya en aangrenzende massieven zijn er rotswanden waar in de zomer een donkere, kleverige hars uit barsten sijpelt. Lokale verzamelaars klimmen er met touwen en messen op af, schrapen de stof van het oppervlak en dragen die in emmers naar beneden. Wat ze meenemen heet shilajit. Tegen het einde van het seizoen ligt een dunne, taaie laag op stenen die hele winters opgesloten lagen onder ijs.

Schriftelijke vermeldingen van die hars gaan minstens tweeduizend jaar terug. In Ayurvedische geschriften uit India staat shilajit beschreven als een geneeskrachtige substantie. In Tibetaanse, Perzische en Russische tradities duikt hij onder andere namen op, met telkens dezelfde kern: een uitwerpsel van bergen, gebruikt in lokale geneeskunde. Dit artikel volgt het spoor van die hars, van de oudste teksten tot de moderne supplementenmarkt.

De vroegste vermeldingen

De oudste betrouwbare bronnen zijn de Charaka Samhita en de Sushruta Samhita, twee Ayurvedische standaardwerken die in de huidige vorm tussen ongeveer 500 v.Chr. en 500 n.Chr. zijn samengesteld. In beide geschriften komt shilajit voor als ingrediënt in samengestelde recepten en als losstaand middel.

Het Sanskriet-woord shilajit betekent letterlijk iets als “overwinnaar van rotsen” of “vernietiger van zwakte”. Die naam alleen al verraadt hoe de stof werd geplaatst. In de Ayurveda valt shilajit onder de categorie rasayana. Dat zijn middelen die volgens die traditie worden ingezet bij veroudering en herstel. Wat dit precies betekende in de praktijk is voor moderne lezers lastig in te schatten: een rasayana was zowel medicijn als ritueel, en werd zelden alleen gegeven.

Klassieke Ayurvedische teksten onderscheidden bovendien vier varianten van shilajit, gerangschikt naar de overheersende mineraalsoort van het brongesteente: een goud-, zilver-, koper- en ijzervariant. De ijzervariant (donker, zwaar en met een scherpe geur) werd in de Indiase traditie als hoogste kwaliteit beschouwd. Of die indeling overeenkomt met meetbare verschillen in moderne analyses is onduidelijk, maar het laat zien dat verschil in herkomst en verschil in samenstelling al vroeg werden waargenomen.

Belangrijk om te onthouden: dit is een beschrijving van traditioneel gebruik in een klassieke tekst. Het zegt niets over werking volgens hedendaagse wetenschappelijke maatstaven, en dat moet het ook niet doen. Wel laat het zien dat shilajit in die tradities een vaste plek had, lang voordat westers onderzoek begon.

De geografie

Shilajit is gebonden aan hoge bergen. Vrijwel alle erkende winningsgebieden liggen in een gordel van massieven die zich uitstrekt van Centraal-Azië tot de Kaukasus: de Himalaya, het Karakoram, de Hindoekoesj, het Altai-gebergte, de Pamir en het Tibetaans plateau. De winhoogtes lopen ruwweg van 1.000 tot 5.000 meter.

Op die hoogtes komt een combinatie van factoren samen die elders zelden voorkomt. Plantaardig materiaal (vooral mossen, korstmossen en sporen van bloeiende planten) raakt over duizenden jaren opgesloten tussen rotslagen. Door temperatuurschommelingen, druk en de inwerking van micro-organismen ontstaat geleidelijk een geconcentreerde hars. Pas wanneer de zomerzon de rotsen voldoende opwarmt, sijpelt die naar buiten.

Buiten India en Nepal staat dezelfde stof onder andere namen bekend. In Rusland en de voormalige Sovjetstaten heet het mumijo of moomiyo. In Iran en Afghanistan wordt vaak gesproken van mumlai of mumai. In Pakistan en delen van Noord-India is salajeet gangbaar. Tibetanen kennen het als brag-shun, wat zich laat vertalen als “rotsensap”. De namen verschillen, de stof is in essentie dezelfde. Wel variëren samenstelling en zuiverheid sterk per regio.

Mythes en legendes

Naast de feitelijke beschrijvingen circuleren al eeuwen verhalen rond de oorsprong van shilajit. Een terugkerende anekdote vertelt over reizigers die in de bergen apen zagen knabbelen op donkere klompen op rotsranden. Wie de apen volgde en de stof zelf proefde, ontdekte zo het middel. Tenminste, zo gaat het verhaal. Of het ooit echt zo is gegaan, weet niemand. Vergelijkbare ontdekkingsmythen bestaan ook bij andere natuurproducten en zeggen vooral iets over hoe culturen kennis verklaren, niet over hoe die werkelijk ontstond.

In Perzische en Indiase hofverhalen werd shilajit soms door koeriers van afgelegen bergstreken naar het hof gebracht. Heersers gaven opdracht het te verzamelen voor persoonlijk gebruik of voor hun lijfartsen. Dergelijke verhalen zijn deels gedocumenteerd, deels mondeling overgeleverd en niet altijd te scheiden van legende.

Voor wie zakelijk naar shilajit kijkt, hebben deze verhalen weinig bewijskracht. Ze zijn folklore. Maar ze maken wel duidelijk dat de stof in zijn brongebieden niet als één van de zovele kruiden werd gezien, maar als iets bijzonders, om de eenvoudige reden dat hij zeldzaam is en moeilijk te winnen.

Van traditie naar wetenschap

De wetenschappelijke belangstelling voor shilajit komt op gang in de twintigste eeuw. Sovjet-onderzoekers begonnen vanaf de jaren 1950 systematisch mumijo te bestuderen, vooral in Centraal-Aziatische sovjetrepublieken zoals Oezbekistan en Tadzjikistan. Hun publicaties waren grotendeels Russischtalig en bleven lang buiten de westerse academische literatuur.

In India ging het sneller. Vanaf de jaren 1960 voerde een groep farmacologen rond Shibnath Ghosal aan de Banaras Hindu University analyses uit op shilajit. Zij identificeerden fulvinezuur en verwante huminezuren als de voornaamste bestanddelen. Ghosal introduceerde ook de term dibenzo-α-pyronen (DBP’s) voor een groep verbindingen die karakteristiek zou blijken voor authentieke shilajit. Zijn werk vormt tot vandaag een referentiepunt voor onderzoekers.

In 1978 publiceerde Ghosal samen met collega’s in het Journal of Pharmaceutical Sciences een eerste uitgewerkte chemische karakterisatie van shilajit, en in 1990 werd shilajit officieel opgenomen in de Indian Pharmacopoeia (een Indiase farmacopee voor erkende geneesmiddelen en grondstoffen). Vanaf dat moment was de stof in India formeel deel van een gereguleerd farmaceutisch kader, met basale eisen aan herkomst, zuiverheid en samenstelling.

In de decennia daarna verschenen honderden studies, met wisselende kwaliteit. Een deel van het onderzoek is uitgevoerd of gefinancierd door producenten. Dat is een patroon dat in de hele supplementenmarkt voorkomt. Wat dit deel van het verhaal vooral laat zien: shilajit kreeg meetbare contouren. De hars die ooit alleen werd beschreven in Sanskriet en Russisch, werd analyseerbaar, kwantificeerbaar en zo voor het eerst onderdeel van een bredere internationale literatuur.

De moderne markt

Vanaf ongeveer 2010 verschijnt shilajit in toenemende mate op westerse webshops. De opkomst loopt parallel met de bredere groei van de online supplementenmarkt en met het succes van zogenoemde adaptogenen. Door socialmediakanalen en gespecialiseerde webwinkels werd de stof binnen een paar jaar van een onbekende Aziatische hars tot een populair item in fitnesskringen, biohacker-fora en wellness-content.

Met die groei kwamen de problemen. Onafhankelijke analyses laten zien dat een groot deel van de online aangeboden producten niet voldoet aan basale zuiverheidsnormen. Vervalsingen (vaak mengsels van humuszuur, plantenextracten en bindmiddelen) circuleren breed. Authentieke shilajit kan op zijn beurt zware metalen bevatten in concentraties die boven de Europese normen voor voedingssupplementen liggen, met name lood, arseen, kwik en in een aantal partijen ook thallium.

Beide thema’s verdienen een eigen artikel. We behandelen ze apart in hoe herken je echte shilajit? en zware metalen in shilajit. Voor het verhaal hier volstaat de constatering: de groei van de markt heeft zowel meer goede producten als meer slechte producten opgeleverd, en het onderscheid is voor consumenten lastig te maken zonder labrapport.

Waarom dit verhaal ertoe doet

Shilajit is geen mystieke wonderstof, maar ook geen kale chemische formule. Het is een natuurproduct met een historische lading, een geografische logica en een actuele markt waarin slechte producten naast goede staan. Wie alleen naar de mystiek kijkt, mist de risico’s. Wie alleen naar de chemie kijkt, mist waar de stof vandaan komt en waarom hij zo zeldzaam is.

Een eerlijke beoordeling vraagt om beide perspectieven. Het mystieke is geen reden om shilajit boven kritiek te stellen, en het kritische is geen reden om de traditie weg te zetten. Beide horen erbij. En wie shilajit overweegt, verdient toegang tot beide.

Samenvatting

• Shilajit is een hars uit hooggebergtes met een traditie die teruggaat tot Ayurvedische geschriften van zo’n tweeduizend jaar oud.
• De stof komt voor in een gordel van bergmassieven van Centraal-Azië tot de Kaukasus en draagt lokaal namen als mumijo, salajeet en brag-shun.
• Westers wetenschappelijk onderzoek begon in de twintigste eeuw, met Sovjet- en Indiase farmacologen als pioniers.
• Sinds 2010 groeit de westerse markt snel, met meer kwaliteit én meer vervalsing en zwaarmetalenrisico tegelijkertijd.